[ Poprzednia Strona / Previous Page ] [ Strona główna / Home page ]
| Każdy ród ma swojego protoplastę oraz gniazdo skąd dany ród się wywodzi. Karol Potkański w wydanej pośmiertnie w 1924 roku pracy "Ród Nagodziców" odpowiada na pytanie kto był protoplastą rodu Jelita i skąd ten ród się wywodzi. To jest skrót artykułu.
Już w 1105 roku w dokumencie tynieckim kardynała Idziego można spotkać imię Divigor w polskim brzmieniu Dziwigór lub Dzwigora. Imię to nosi w wiekach XIV i XV aż pięciu Nagodziców-Jelitczykow. Imię to uważane jest za imię rodowe Jelitczyków tak jak Skarbimir jest protoplastą rodu Audanców, Piotr Włost rodu Łabędzi czy Jaksa rodu Gryfów. Prawdopodobnie synem Dziwigora był Siemian Dziwiszowic wspomniany w księdze Konfraterni lubińskiej w zapisce z 1170 roku. Nagodzice nie rozrodzili się i nie doszli do większego znaczenia w XII i XIII wieku. Dlatego też niewiele jest informacji o innych Dziwigorach czy Siemianach. Dopiero XIV powoli nabierali znaczenia ale nie na długo. W 1315 pojawia się imię Mojek. Jego syn Jakób miał synów Stanisław i Tomisław. Ich opiekun pełnomocny Tomisław wojewoda krakowski miał pieczęć Jelita. Jako opiekun musiał być krewnym Tomisława i Stanisława. Dlatego też Mojek musi być Jelitczykiem. Często też jest wymieniane imię Florjan jako imię Nagodziców. Piekosiński doliczył się dwudziestu Florjanów Jelitczyków w XIV i XV wieku a zaczął go używac Florjan z Mokrska biskup krakowski w latach 1367-1380. Bardzo ciężko jest ustalić gniazdo czyli okolice skąd Jelitczykowie pochodzą. Już w XIII i XIV wieku polska szlachta była rozproszona i zamieszkiwała różne dzielnice. W tych czasach tylko kosciół miał zwarte terytorialnie ziemie. Ród Jelita zamieszkiwał w Krakowskim i Sieradzkim. Jan Długosz w Liber Beneficiorum wspomina, że Jelitczykowie mieli na ziemi krakowskiej dwadzieścia siedem wiosek. Większość skupia się w dwóch niedaleko od siebie okolicach;
nad górną Nidą i nad średnią Nidzicą. Stare osadnictwo miało miejsce przede wszystkim nad górnym biegiem rzek i ich mniejszych dopływów. Nad Nidą między Chęcinami a Jędrzejowem leży Mokrsko gniazdo możnego rodu Mokrskich herbu Jelita. Ojciec, Florjana z Mokrska, kasztelan sandomierski w latach 1317-1328 występuje jako Piotr Jelito. Najstarszą posiadłością w ręku Nagodziców w tych stronach jest wieś Węgleszyn. Razem w tych okolicach trzynaście wiosek należała do tego rodu. Nad Nidzicą najstarszą stwierdzoną w 1234 roku
posiadłoscią Nagodziców była Lubcza. Niedaleko nad górną Śreniawą pięć wiosek należało do herbu Jelita; Witowice domu Pieniążkow, Maków, Szarkówka, Topola i część Śreniawy. W XV wieku niedaleko Mokrska nad dolną Śreniawą jest wieś Mojkowice może od imienia Mojek już wspomnianego. Większość posiadłości Jelitczykowie dostali poprzez nadanie panujacego, odziedziczenia przez żony lub kupna. Paprocki wspomina że Jelitczyków najstarsze gniazdo pochodzi z Mojkowic, ziemi sieradzkiej. Wylicza że, 59 rodzin herbu Jelita pochodzi z sieradzkiego a 26 rodzin z innych stron Polski. Około źródeł Widawki i dopływów Warty zagęściło się wiele patronimicznych i starych dzierżawczych osad z prastarym i najważniejszym grodem Rozprzą. Rozprza wymieniana jest w bulli gnieźnieńskiej z 1136 a dziecięcina była przesyłana opactwu Benedyktyów w Mogilnie. Jest tam też osada Mojkowice nad Pilicą. Jest wyprowadzony wywód, że te Mojkowice zostały założone przez Mojka ojca Jakóba a dziadka Timosława i Stanisława. Niestety te Mojkowice nie są najstarszym gniazdem Jelitczyków aczkolwiek są starym. W bliskim sąsiedztwie Rozprzy znaleść można Nagodziców. Z 1372 roku jest przywilej starosty sieradzkiego który wspomina Tomisława i Klemensa. A imię Tomisław należy do Jelitczyków. W 1423 roku występuje Klemens ze Skorkowic nad Pilicą, a Skorkowscy są herbu Jelita. Są też w okolicy Rozprzy Żeromscy Jelitczycy. Już w latach 1272 i 1274 można spotkać Dziwisza kasztelana rozpierskiego. Urząd kasztelana był często dziedziczony jak w Nakle przez Ród Paluków. Do krakowskiego przeszli Nagodzice z sieradzkiego. Już w XII wieku Jelitczycy dostali całą lub część Rozprzy jako darowizna księcia albo za czasów Krzywoustego lub Władysława II-go. Ale Rosprza nie jest gniazdem Rodu Jelita. Pod samym Sieradzem jest wieś królewska Dzigorzew pisana w XVI wieku Dziwigorzew. Przypomina to protoplastę rodu Dziwigora. Pod Gamolinem na północ od Rozprzy jest wieś Koźlerogi należąca w XVI do Jelitczyków. Niemniej wszystkie fakty świadczą, że Jelitczycy pochodzą z Sieradzkiego już od pierwszych członków tego rodu Dziwigory i Siemiana. Nazwa herbu Jelita pochodzi od imienia własnego Jelito a legenda o której już Długosz pisze o Florjanie Szarym, który ciężko ranny pod Płowcami własnymi rękoma wpychał sobie jelita, jest próbą objaśnienia nazwy etymologią ludową. Nazwa klejnotu Koźlerogi i zawołanie Nagody mają powiązania z osadami w Sieradzkim. Ciężko jest ustalić gniazdo Jelitczyków. Rozprza gdzie było ich najwięcej, na południe od niej okolice Kluczborka z osadą Nagodzice czy też tuż koło Sieradza gdzie jest Dziwigorzew. To ostatnie miejsce wydaje się być najstarsze. Musi ona pochodzić z darowizny panującego, który komasując swe włości usunął stąd niewygodnego sąsiada, któremu dał w zamian inną wieś gdzieś indziej. |
[ Poprzednia Strona / Previous Page ] [ Strona główna / Home page ]